Nuestros cursos:

Nuestros cursos:

2 Tablas cronológicas

A este respecto, Gilson decía:

Suárez goza de un conocimiento tal de la filosofía medieval como para avergonzar a cualquier historiador moderno del pensamiento medieval. En todas y cada una de las cuestiones parece conocerlo todo y a todo el mundo, y leer su libro [D. M.] es como asistir al Juicio Final de cuatro siglos de especulación cristiana por un juez desapasionado, deseoso siempre de dar a cada cual una oportunidad […]. Más que juzgar, Suárez arbitra […].[1]

Tabla cronológica n.° I (autoridades y textos fuentes de las D. M. I)

Hippocrates (460-370 a. C.). Opera omnia Hippocratis (Venetiis, 1526).

1. De scientia medica (prob.).

2. Aphorismi (prob.).

    

Plato (429-348 a. C.). Opera omnia (Parisiis, 1578).  

1. Cratylus.

2. Sophista.

3. Parmenides.

4. Respublica.

  

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis 1562-1574).

1. De interpretatione vel Periermenias.

2. Analytica posteriora.

3. Topica.

4. Physica.

5. Problemata.

6. Metaphysice.

7. De Anima.

8. De Sensu et Sensibus.

9. De partibus animalium.

10. De historia animalium.

11. Liber Ethicorum.

12. De coelo.

13. Politica.

  

Marcus Tullius Cicero (106-44 a. C.). Opera omnia (Lugduni, 1585).

1. De oratore.

2. De finibus bonorum et malorum.

   

Plinius Maior (23-79).

1. Naturalis historiae libri XXXVII, post L. Iani obitum recognovit et scripturae discrepantia adiecta edidit Carolus Mayhoff, vol. VI, Teubner/Lipsiae 1892-1909.

  

Alexander Aphrodisiensis (ca. 198-211).

1. Commentaria in duodecim Aristotelis libros de prima Philosophia (Translated by Juan Gines Sepulveda, Edited by Rainer Thiel, 1527).

  

Themistius (317-390).

1. Analyticorum posteriorum paraphrasis (Berlin, 1899-1900).

  

Proclus (ca. 410-485).

1. In primum Euclidis elementorum librum commentarii (Lipsiae in Aedibus B. G. Teubneri, 1873).

  

Simplicius (500/510-549).  

1. In octo libros Aristotelis de physico auditu (Parisiis, 1544) (prob.).

  

Avicenna –Ibn Sina– (973-1037). 

1. Liber de philosophia prima sive scientia divina (Venetiis, 1508).

  

Dominicus Gundissalinus (1115-1190).

1. De divisione philosophiae (Herder, 2007) (prob.), atribuido equivocadamente a Alfarabí.

  

Averroes –Ibn Rushd– (1126-1198).  

1. Aristotelis Stagiritae de physico auditu libri octo, cum Averrois Cordubensis variis in eosdem commentariis (Venetiis, 1550).

2. Aristotelis Stagiritae de coelo (Venetiis, 1550).

3. Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, Theophrasti metaphysicorum liber (Venetiis, 1552).

  

Alejandri de Ales (ca. 1185-1245).

1. In duodecim Aristotelis metaphysicae libros dilucidissima expositio (Venetiis, 1572).

  

Albertus Magnus (1206-1280).

1. Metaphysica (Venetiis, 1498).

2. De apprehensione (Venetiis, 1504).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

4. Sententia libri Metaphysicae (Textum Taurini 1950 editum).

5. Sentencia libri De anima (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1984).

6. Super Boetium De Trinitate (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1992).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Quaestiones Super Libros Metaphysicorum Aristotelis (Franciscan Institute Publications, 1997).

  

Aegidius Romanus (1243/47-1316).

1. Quaestiones super nonnullos libros Metaphysicae Aristotelis (Venetiis, 1501).

2. Expositio super libros Priorum Analyticorum Aristotelis (Venetiis, 1489).

  

Thomas de Sutton (1250-1315).

1. De natura generis (Textum Taurini 1954 editum). Tratado atribuido a Tomás de Aquino.

  

Ioannes Buridanus († 1358/66).

1. In Metaphysicen Aristotelis quaestiones argutissimae (Parisiis, 1518).

2. Quaestiones super X libros Aristotelis ad Nicomachum (Parisiis, 1489).

  

Ioannes Argyropoulos (1416-1486).

1. Aristotelis Stagyritae opera –interprete Io. Argyropoulo– (Lugduni, 1549).

  

Dominicus de Flandria (ca. 1425-1500).

1. Quaestiones super XII libros Metaphysicorum (Venetiis, 1499).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis 1588).

  

Chrysostomus Iavellus (1470-1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

  

Dominicus Soto (1494-1560).

1. Super octo libros Physicorum Aristotelis commentaria (Salamanca, 1555).

  

Antonius Bernardinus Mirandulanus (1502-1565).

1. De eversione Singularis Certaminis libri XL (Basileae, 1562).

  

Petrus Fonseca (1528-1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).

  

Franciscus Toletus (1532-1596).

1. Commentaria una cum quaestionibus in tres libros Aristotelis De Anima (Venetiis, 1592).


La tabla cronológica n.° I ilustra el primer debate metafísico de Suárez. Este tratado principia con los nombres de metafísica, filosofía primera o teología natural para luego precisar el ente ut sic como objeto adecuado de la ciencia metafísica. De allí se deduce su carácter de ciencia primera y regente respecto de los demás saberes, tanto en relación con las demás ciencias especulativas y reales, como es el caso de la física y la matemática y sus subdivisiones, cuanto con respecto a la lógica y los saberes morales. Asimismo, esclarece su diferencia y dependencia de la teología revelada y auténtica sabiduría.

En las D. M. I se observará una secuencia de 28 autoridades en un arco temporal que comienza con Hipócrates en el s. V a. C. y culmina en el s. XVI d. C. con Fonseca y Toledo. Por la diversidad de sus obras y por la repetición de sus nombres, hallamos primero a Aristóteles y luego a Tomás de Aquino. Hay autores que se citan una única vez y solo para ser censurados. Este es el caso de Antonio B. Mirándola (D. M. I, II, 2). En cambio, hay otros que se citan una única vez como autoridad. En esta ocasión aparecen los filósofos Proclo (D. M. I, IV, 15) y Temistio (D. M. I, V, 52). También se cita por única vez la preferencia de Suárez respecto de las traducciones de Juan Argyrópoulos (D. M. I, II, 23), desestimando las traducciones y obras de Boecio. Platón, Alejandro de Hales, Averroes, Alberto Magno y Buridano son ejemplos de autores ocasionalmente citados en diversas secciones de las D. M. I, mientras que Hipócrates, Plinio y Cicerón quedan restringidos a las D. M. I, VI.

Los tratados Metafísica, Física y Analíticos Segundos suelen ir juntos, pero se alternan las autoridades. Los comentarios antiguos, tardo-antiguos, medieval-escolásticos y de la segunda escolástica no están diferenciados necesariamente por tradiciones y religiones. Avicena y Averroes son igualmente importantes en el contexto de la elucidación de Aristóteles. Sin embargo, la alusión permanente a Tomás de Aquino y a la escuela dominica posterior (Soncinas y Cayetano) suele oficiar de guía en la interpretación, aunque el lenguaje empleado parece más próximo al franciscano Duns Scoto. También se citan autoridades de la propia Compañía de Jesús de manera intermitente: Pedro da Fonseca y Francisco de Toledo.

Tabla cronológica n.° II (autoridades y textos fuentes de las D. M. II)

Aristoteles (384-322 a.C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis 1562-1574).

1. Categoriae vel Praedicamenta.

2. De interpretatione vel Periermenias.

3. Analytica priora.

4. Analytica posteriora.

5. Topica.

6. Physica.

7. Metaphysice.

   

Alexander Aphrodisiensis (ca. 198-211).

1. In priora resolutoria Aristotelis Stagiritae explanatio (Venetiis, 1549).

  

Porphyrius (ca. 232-304).

1. Isagoge (Berlin, 1887) (en Aristoteles Latinus, Brujas-Paris, Desclée de Brouwer, 1966, I).

  

Ioannes Philoponus (ca. 490-530)  

1. In Aristotelis Analytica priora commentaria (Berlin, 1905).

  

Avicenna –Ibn Sina– (973-1037). 

1. Liber de philosophia prima sive scientia divina (Venetiis, 1508).

  

Algazel –Ibn Muḥammad at-Tūsī al-Ghazālī– (1058-1111).

1. Logica et philosophia (Venetiis, 1506) (prob.).

  

Averroes –Ibn Rushd– (1126-1198).

1. Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, Theophrasti metaphysicorum liber (Venetiis, 1552).

  

Johannis Ispalensis (s. XII).

1. Liber magistri (Bibl. Nac. de Madrid, n.° 10.009, fols. 133r-143r) (prob.).

  

Alejandri de Ales (ca. 1185-1245).

1. In duodecim Aristotelis metaphysicae libros dilucidissima expositio (Venetiis, 1572).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae, 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

4. Sententia libri Metaphysicae (Textum Taurini 1950 editum).

5. Quaestiones disputatae de potentia, q. 7 (Textum Taurini 1953 editum).

6. Quaestiones disputatae de veritate, q. 1; 2; 21 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1970).

7. De ente et essentia (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1976).

8. Quaestiones quodlibetales, q. 1; 2 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1996).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Ordinatio I (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1950-63).

2. Quaestiones Super Libros Metaphysicorum Aristotelis (Franciscan Institute Publications, 1997).

  

Hervaeus Natalis (1250-1323).

1. Quodlibeta quatuor (Venetiis, 1486).

  

Gregorius Novelli Ariminensis († 1358).

1. In primo Sententiarum (Venetiis, 1503).

  

Dominicus de Flandria (ca. 1425-1500).

1. Quaestiones super XII libros Metaphysicorum (Venetiis, 1499).

  

Ioannes Capreolus († 1444).

1. In quattuor libris sententiarum (Venetiis, 1514-1515).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

2. De ente et essentia (Lugduni, 1558).

3. De nominum analogía (Romae, 1934).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494). 

1. Quaestiones metaphysicae acutissimae (Venetiis, 1588).

  

Franciscus de Sylvestris Ferrariensis († 1526).

1. Sancti Thomae Aquinatis… opera omnia… Summa contra Gentiles… cum commentariis Francisci de Sylvestris… (Romae, 1918-30).

  

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata. (Venetiis, 1568).

  

Dominicus Soto (1494-1560).

1. In dialecticam Aristotelis commentarii (Salamanca, 1564).

2. In Porphyrii Isagogen ac Aristotelis Categorias absolutissima commentaria (Venetiis, 1574).

  

Petrus Fonseca (1528-1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).


Habiéndose fijado el ente ut sic como objeto adecuado de la metafísica, la tabla cronológica n.° II ilustra las autoridades del segundo tratado suareciano. Avanza en la clarificación del concepto formal y objetivo del ente ut sic, en el que claramente Suárez se inclina a favor de las razones de Duns Scoto. Sin embargo, critica la posición metafísica del franciscano al tratar sobre los trascendentales, y finalmente la explicación culmina en el tratamiento lógico de la contracción del ente. En este libro se observará una secuencia de 21 autoridades en un arco temporal que comienza con Aristóteles en el s. IV a. C. y finaliza en el s. XVI d. C. con Pedro da Fonseca. Por la diversidad de sus obras y por la repetición de sus nombres, hallamos, en primer lugar, a Aristóteles, a Tomás de Aquino y a Duns Scoto. Sin embargo, aunque Alejandro de Afrodisia y Averroes sean citados en menor medida, acompañan a las tres autoridades mencionadas en persuasión argumentativa. Conviene también señalar la aproximación especulativa que expone el texto de Suárez, pero no su identificación, en la interpretación aristotelizante de la metafísica de Alejandro de Hales, Averroes y Tomás de Aquino. Suárez también indica la existencia de la escuela tomista y se refiere al Ferrariense y a Cayetano como los principales comentadores de Tomás. Finalmente se indica que Parménides es mencionado por medio de otras autoridades y textos.

En comparación con la tabla n.° I, hay filósofos que ya no tienen lugar: Hipócrates, Platón, Cicerón, Plinio el Mayor, Temistio, Proclo, Simplicio, Gundisalvo, Alberto Magno, Sutton, Buridano, Argyrópoulos, Mirandolano, el cardenal Toledo. En cambio, hay otros autores que se añaden a la lista: Porfirio, Filópono, Algazel, Hispalensis, Herveo Natalis, Gregorio Novelis, Capreolo y el Ferrariense. Solo hay 3 autores que se citan una sola vez, ya sea a favor de sus posiciones o en contrario: Porfirio (D. M. II, II, 20), Algazel (D. M. II, II, 22) y Filopón (D. M. II, II, 27).

Tabla cronológica n.° III (autoridades y textos fuentes de las D. M. III)

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. Categoriae vel Praedicamenta.

2. Analytica posteriora.

3. Metaphysice.

  

Averroes –Ibn Rushd– (1126-1198).

1. Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, Theophrasti metaphysicorum liber (Venetiis, 1552).

2. Aristotelis Stagiritae de rhetorica et poetica libri cum Averrois Cordubensis in eosdem paraphrasibus (Venetiis, 1562).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Quaestiones disputatae de veritate, q. 1;21 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1970).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Ordinatio I (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1950-63).

  

Antonius Andreas (1280-1320).

1. Quaestiones Antonii Andree super duodecim libros metaphysice (Venetiis, 1495).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis 1588).

  

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

2. Tractatus de transcendentibus (Venetiis, 1557).

  

Dominicus Soto (1494-1560).

1. In Porphyrii Isagogen ac Aristotelis Categorias absolutissima commentaria (Venetiis, 1574).

  

Petrus Fonseca (1528-1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).


En continuidad con el ente ut sic, que es concepto objetivo, adecuado y unívoco, la tabla cronológica n.° III se detiene en la consideración de las propiedades o pasiones del ente y en los principios noéticos del ente en cuanto ente. La D. M. III no considera los principios como causas reales. En concordancia con ello, distingue las propiedades noéticas o conceptuales del ente de aquellas que son reales. El texto fija solo tres trascendentales: unidad, verdad y bondad, y descarta los demás. A continuación, enuncia los primeros principios absolutos del saber humano. Para las ciencias especulativas es el principio de no contradicción. En cambio, para las ciencias morales es el siguiente: todo bien debe hacerse y todo mal debe evitarse.

En comparación con las tablas anteriores, la cantidad de autoridades citadas es menor. Solo 10 filósofos. Una vez más, principia en el s. IV a. C. y finaliza en el s. XVI d. C. En primera instancia hallamos a Aristóteles y a Tomás de Aquino, y luego a Iavello y a Averroes. Por primera vez se cita el Tractatus de transcendentibus de Iavello (D. M. III, II, 6; 8) y se menciona a Antonio Andreas (D. M. III, III, 4), quien no estuvo presente en las D. M. anteriores.

Tabla cronológica n.° IV (autoridades y textos fuentes de las D. M. IV)

Plato (429-348 a.C.). Opera omnia (Parisiis, 1578).

1. Parmenides.

   

Aristoteles (384-322 a.C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. De interpretatione vel Periermenias.

2. Physica.

3. Metaphysice.

4. De Anima.

   

Dionysius Areopagita (Ps.) (ca. s. V-VI).

1. De divinis nominibus (PG 3).

   

Avicenna –Ibn Sina– (973-1037).

1. Liber de philosophia prima sive scientia divina (Venetiis, 1508).

  

Averroes –Ibn Rushd– (1126-1198).

1. Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, Theophrasti metaphysicorum liber (Venetiis, 1552).

2. Aristotelis de anima libri tres, cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562).

  

Alejandri de Ales (ca. 1185-1245).

1. Summa Theologiae (Lugduni, 1515-1516) (Quaracchi, 1928).

  

Giovanni di Fidanza [Bonaventura] (1221-1274).

1. Commentaria in quatuor libros sententiarum magistri Petri Lombardi (Quarecchi, 1882-1902).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Sententia libri Metaphysicae (Textum Taurini 1950 editum).

4. Quaestiones disputatae de potentia, q. 9 (Textum Taurini 1953 editum).

  

Henricus Gandavensis (1217-1293).

1. Aurea Quodlibeta (Venetiis, 1613).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Ordinatio I (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1950-63).

2. Quaestiones Super Libros Metaphysicorum Aristotelis (Franciscan Institute Publications, 1997).

3. Quodlibeta (Venetiis, 1474).

  

Aegidius Romanus (1243/47-1316).

1. Quaestiones super nonnullos libros Metaphysicae Aristotelis (Venetiis, 1501).

2. Primus Sententiarum correctus a Reverido Magro. A. Montifalconio (Venetiis, 1521).

  

Thomas de Sutton [¿?] (1250-1315).

1. De principio individuationis (Textum Taurini 1954 editum). Tratado atribuido a Tomás de Aquino.

  

Hervaeus Natalis (1250-1323).

1. Quodlibeta quatuor (Venetiis, 1486).

2. In quatuor Petri Lombardi Sententiarum volumina scripta subtilissima (Venetiis, 1505).

  

Antonius Andreas (1280-1320).

1. Quaestiones Antonii Andree super duodecim libros metaphysice (Venetiis, 1495).

  

Ioannes de Ianduno († 1328).

1. Metaphysica (Venetiis, 1525).

  

Durand de Saint Pourçain (†1334).

1. In Petri Lombardi Sententias theologicas Commentariorum libri IIII (Venetiis, 1586).

  

Thomas de Argentina († 1357).

1. Commentaria in III libros sententiarum (Venetiis, 1564).

  

Gregorius Novelli Ariminensis († 1358).

1. In primo Sententiarum (Venetiis, 1503).

  

Dominicus de Flandria (ca. 1425-1500).

1. Quaestiones super XII libros Metaphysicorum (Venetiis, 1499).

  

Ioannes Capreolus († 1444).

1. In quattuor libris sententiarum (Venetiis, 1514-1515).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis, 1588).

  

Gabriel Biel († 1495).

1. Collectorium in quattuor libros sententiarum (Basileae, 1508).

  

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

2. Tractatus de transcendentibus (Venetiis, 1557).

  

Dominicus Soto (1494-1560).

1. In Porphyrii Isagogen ac Aristotelis Categorias absolutissima commentaria (Venetiis, 1574).

  

Petrus Fonseca (1528-1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).


Las D. M. I-III constituyen un conjunto temático de relativa unidad que comienza con la diferencia de la metafísica respecto de las demás ciencias y avanza en su objeto propio de dos maneras: por una parte, en su intelección del ente ut sic como concepto objetivo, adecuado y unívoco. Por la otra, por sus pasiones trascendentales de la unidad, la verdad y el bien, y por el principio absolutamente primero y evidente de suyo, que es el principio de no contradicción. Ahora bien, entre las D. M. IV-VI se detiene en la consideración de la unidad. En esta segunda trama, Suárez establece, en la cuarta D. M., el significado de unidad trascendental como negación de privación que indica al ente ut sic en oposición a otras maneras de comprender el concepto de unidad. Allí el Dr. Eximio debate con filósofos antes mencionados y con autoridades introducidas por vez primera. Cita un total de 26 autores en un arco temporal que comienza con Platón en el siglo V a. C, y la interpretación de Suárez suele estar sustentada en Aristóteles, Tomás de Aquino y Pedro da Fonseca con algunas críticas a Duns Scoto. Sin embargo, no son menores las novedosas autoridades que acompañan al tratado IV: Dionisio, Buenaventura, Enrique de Gante, Durando, Tomás de Argentina y Gabriel Biel.

Tabla cronológica n.° V (autoridades y textos fuentes de las D. M. V)

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. Categoriae vel Praedicamenta.

2. Physica.

3. Metaphysice.

4. De Anima.

5. De generatione et corruptione.

6. De coelo.

   

Alexander Aphrodisiensis (ca. 198-211).

1. Commentaria in duodecim Aristotelis libros de prima Philosophia (Translated by Juan Gines Sepulveda, Edited by Rainer Thiel, 1527).

   

Porphyrius (ca. 232-304).

1. Isagoge (Berlin, 1887) (en Aristoteles Latinus, Brujas-Paris, Desclée de Brouwer, 1966, I).

   

Boetius, Anicius (ca. 480-525).

1. De Sancta Trinitate (PL 64).

   

Ioannes Philoponus (ca. 490-530).

1. In Aristotelis de anima libros commentaria (Berlin, 1897).

   

Avicenna –Ibn Sina– (973-1037).

1. Liber de philosophia prima sive scientia divina (Venetiis, 1508).

2. Liber De Anima seu Sextus de Naturalibus (Venetiis, 1508).

   

Averroes –Ibn Rushd– (1126-1198).

1. Aristotelis Stagiritae de physico auditu libri octo, cum Averrois Cordubensis variis in eosdem commentariis (Venetiis, 1550).

2. Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, Theophrasti metaphysicorum liber (Venetiis, 1552).

3. Aristotelis de anima libri tres, cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562).

    

Alejandri de Ales (ca. 1185-1245).

1. In duodecim Aristotelis metaphysicae libros dilucidissima expositio (Venetiis, 1572).

2. Glossa in quatuor libros Sententiarum Petri Lombardi (Quaracchi, 1952-1957).

   

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

4. Quaestiones disputatae de potentia, q. 10 (Textum Taurini 1953 editum).

5. Quaestiones disputatae de veritate, q. 2; 8 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1970).

6. De ente et essentia (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1976).

7. Quaestiones disputatae de malo (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1982).

8. Sentencia libri De anima (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1984).

9. Quaestiones quodlibetales, q. 2, 7 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1996).

10. Quaestio disputata de spiritualibus creaturis (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 2000).

    

Ignoti Auctoris.

1. De natura materiae et dimensionibus interminatis. Tratado atribuido por Suárez a Tomás de Aquino.

   

Henricus Gandavensis (1217-1293).

1. In libros metaphysicorum Aristotelis (Venetiis, 1613).

   

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Ordinatio I (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1950-63).

2. Quaestiones Super Libros Metaphysicorum Aristotelis (Franciscan Institute Publications, 1997).

3. Quodlibeta (Venetiis, 1474).

    

Aegidius Romanus (1243/47-1316).

1. Quodlibeta (Venetiis, 1502).

2. Primus Sententiarum correctus a Reverido Magro. A. Montifalconio (Venetiis, 1521).

3. In secundum librum Sententiarum quaestiones (Venetiis, 1581).

   

Thomas de Sutton [¿?] (1250-1315).

1. De principio individuationis (Textum Taurini 1954 editum). Tratado atribuido a Tomás de Aquino.

   

Hervaeus Natalis (1250-1323).

1. Quodlibeta quatuor (Venetiis, 1486).

2. In quatuor Petri Lombardi Sententiarum volumina scripta subtilissima (Venetiis, 1505).

   

Petrus Paludanus (1275-1342).

1. In quartum librum sententiarum commentaria (Parisiis, 1514).

   

Antonius Andreas (1280-1320).

1. Quaestiones Antonii Andree super duodecim libros metaphysice (Venetiis, 1495).

   

Ioannes de Ianduno († 1328).

1. Metaphysica (Venetiis, 1525).

   

Durand de Saint Pourçain (†1334).

1. In Petri Lombardi Sententias theologicas Commentariorum libri IIII (Venetiis, 1586).

   

Guillelmus Ockham (1295/1300-1349/1350).

1. Super quattuor Sententiarum libros (Lugduni, 1495).

   

Gregorius Novelli Ariminensis († 1358).

1. In primo Sententiarum (Venetiis, 1503).

   

Paulus Venetus (1370-1428).

1. Expositio super libros De generatione et corruptione (Venetiis, 1498).

   

Marsilius de Inghem († 1396).

1. Quaestiones super quattuor libros sententiarum (Argentine, 1501).

   

Alonso Tostado de Madrigal, Ep. Abulensis (1400-1455).

1. In librum Paradoxarum (Venetiis, 1596).

   

Dionysius Carthusianus (1402-1471).

1. In Sententiarum librum (I-IV) commentarii locupletissimi (Venetiis, 1584).

   

Ioannes Capreolus († 1444).

1. In quattuor libris sententiarum (Venetiis, 1514-1515).

   

Marcus Antonius Zimara (1460-1532).

1. Theoremata M. A. Z. Sanctipetrinatis (Venetiis, 1553).

   

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

2. De ente et essentia (Lugduni, 1558).

3. In libros posteriorum analyticorum Aristotelicos (Venetiis, 1507).

   

Augustinus Nifus (1473-1538).

1. Dilucidarium Metaphysicarum disputationum (Venetiis, 1519).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis 1588).

  

Gabriel Biel († 1495).

1. Collectorium in quattuor libros sententiarum (Basileae, 1508).

   

Franciscus de Sylvestris Ferrariensis († 1526).

1. Sancti Thomae Aquinatis… opera omnia… Summa contra Gentiles… cum commentariis Francisci de Sylvestris… (Romae, 1918-30).

   

Franciscus Toletus (1532-1596).

1. Commentaria una cum quaestionibus in tres libros Aristotelis De Anima (Venetiis, 1592).

2. Commentaria una cum quaestionibus in librum de generatione et corruptione Aristotelis (Lyon, 1588).

3. Commentaria una cum quaestionibus in octo libros Aristotelis de physica Auscultatione (Compluti. Apud Ioannem Gratianum, 1577).

    

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

   

Sebastian Pérez –obispo de Osma, España– († 1593).

1. Aristotelis de Anima, latina interpretatione, comentariis et disputationibus illustratum (Salamanca, 1564).

   

Petrus Fonseca († 1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).

   

Dominicus Soto († 1560).

1. In Porphyrii Isagogen ac Aristotelis Categorias absolutissima commentaria (Venetiis, 1574).

   

Collegium Conimbricense (S. J.).

1. Commentarii in octo libros Physicorum Aristotelis (Lyon, 1602).

   

Johannes Baptista Monlorius (¿?).

1. Paraphrasis et scholia in duos libros Priorum Analyticorum Aristotelis (Valentiae, 1569).


La D. M. V versa sobre la unidad como principio de individuación de las sustancias y de los accidentes siempre en relación con las cosas existentes. Este principio metafísico no añade nada en absoluto a los entes inmateriales, pero sí lo hace en las cosas materiales. Y lo que añade es un modo real distinto. Cada cosa es individuada por ser ente.

Ahora bien, las autoridades citadas ascienden a un total de 39 filósofos, muchos de los cuales intervienen escasamente. Las citas son dispares según la sección considerada. Con todo, Aristóteles, Tomás de Aquino, Duns Scoto, Gabriel Biel, Durando, Capreolo y Cayetano parecen ser los filósofos más citados, a diferencia de otros, quienes figuran una única vez: Monlorio (D. M. V, II, 2), Porfirio (D. M. V, II, 5), Nifo (D. M. V, II, 9), Boecio (D. M. V, III, 9), Zimara (D. M. V, IV, 1), Sebastián Obispo (D. M. V, IV, 1), Dionisio el Cartujano (D. M. V, V, 1), Paludano (D. M. V, VIII, 5), Ockham (D. M. V, IX, 24), Pablo Veneto (D. M. V, IX, 1) y el Colegio Conimbricense (D. M. V, IX, 7). Entre todos los mencionados, hay tres filósofos relevantes que aparecen por primera vez si se tienen en consideración las D. M. I-IV: Zimara, Ockham y Veneto. Por su importancia para la posteridad debe también añadirse al Colegio Conimbricense.

La D. M. V perfila con mayor claridad que las D. M. I-IV las escuelas filosóficas. En la Orden de los Predicadores sin Alberto Magno, y desde Tomás de Aquino, se forja la escuela tomista como exégeta de Aristóteles. En ella aparecen con frecuencia: Soncinas, Capreolo, Silvestre de Ferrara, Herveo Natalis, Cayetano y Domingo de Soto. En cambio, a Duns Scoto, de la Orden de los Hermanos Menores, le suele acompañar el dominico y escotista Durando de Saint Pourçain.

Tabla cronológica n.° VI (autoridades y textos fuentes de las D. M. VI)

Plato (429-348 a. C.). Opera omnia (Parisiis, 1578).

1. Parmenides.

2. Timeus.

   

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. De interpretatione vel Periermenias.

2. Analytica posteriora.

3. Topica.

4. Physica.

5. Metaphysice.

6. De Anima.

7. Liber Ethicorum.

   

Lucius Annaeus Seneca (4 a. C.- 65). Opera omnia (Basilea, 1590).

1. Epistulae ad Lucilium (Ep. 66, liber VIII).

   

Porphyrius (ca. 232-304).

1. Isagoge (Berlin, 1887) (en Aristoteles Latinus, Brujas-Paris, Desclée de Brouwer, 1966, I).

  

Augustinus Hipponensis (354-430)

1. De Diversis Quaestionibus LXXXIII (PL 40).

2. De Civitate Dei libri XXII (PL 41).

   

Ioannes Damascenus (ca. 675-749).

1. De fide orthodoxa (PG 94).

  

Avicenna –Ibn Sina– (973-1037).

1. Liber de philosophia prima sive scientia divina (Venetiis, 1508).

  

Averroes –Ibn Rushd– (1126-1198).

1. Aristotelis Stagiritae de coelo (Venetiis, 1550).

2. Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, Theophrasti metaphysicorum liber (Venetiis, 1552).

3. Aristotelis de anima libri tres, cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562).

  

Alejandri de Ales (ca. 1185-1245).

1. In duodecim Aristotelis metaphysicae libros dilucidissima expositio (Venetiis, 1572).

  

Albertus Magnus (1206-1280).

1. De predicamentis (Venetiis, 1506).

2. De anima (Lugduni, 1651).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

4. Sententia libri Metaphysicae (Textum Taurini 1950 editum).

5. Quaestiones disputatae de potentia, q. 7 (Textum Taurini 1953 editum).

6. De ente et essentia (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1976).

7. De regno ad regem Cypri (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1979).

8. Sentencia libri De anima (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1984).

9. Expositio libri Peryermenias (Editio altera retractata, Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1989).

10. Quaestio disputata de spiritualibus creaturis (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 2000).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Ordinatio I (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1950-63).

2. Ordinatio II (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1973/Typis Vaticanis, 2006).

3. Quaestiones Super Libros Metaphysicorum Aristotelis (Franciscan Institute Publications, 1997).

  

Aegidius Romanus (1243/47-1316).

1. Primus Sententiarum correctus a Reverido Magro. A. Montifalconio (Venetiis, 1521).

  

Thomas de Sutton (1250-1315).

1. De natura generis. (Textum Taurini 1954 editum). Tratado atribuido a Tomás de Aquino.

  

Hervaeus Natalis (1250-1323).

1. Quodlibeta quatuor (Venetiis, 1486).

  

Antonius Andreas (1280-1320).

1. Quaestiones Antonii Andree super duodecim libros metaphysice (Venetiis, 1495).

  

Ioannes de Ianduno († 1328).

1. Metaphysica (Venetiis, 1525).

  

Durand de Saint Pourçain (†1334).

1. In Petri Lombardi Sententias theologicas Commentariorum libri IIII (Venetiis, 1586).

  

Guillelmus Ockham (1295/1300-1349/1350).

1. Super quattuor Sententiarum libros (Lugduni, 1495).

2. Quodlibeta septem (Lugduni, 1488).

  

Gregorius Novelli Ariminensis († 1358).

1. In primo Sententiarum (Venetiis, 1503).

  

Dominicus de Flandria (ca. 1425-1500).

1. Quaestiones super XII libros Metaphysicorum (Venetiis, 1499).

 

Ioannes Capreolus († 1444).

1. In quattuor libris sententiarum (Venetiis, 1514-1515).

  

Antonius Trombetta (1456-1516).

1. Opus in Metaphysicam Aristotelis (Venetiis, 1504).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. De ente et essentia (Lugduni, 1558).

  

Augustinus Nifus (1473-1538).

1. Dilucidarium Metaphysicarum disputationum (Venetiis, 1519).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis, 1588).

  

Gabriel Biel († 1495).

1. Collectorium in quattuor libros sententiarum (Basileae, 1508).

  

Augustinus Steuco Eugubinus (1497/98-1548).

1. De perenni philosophia (Venetiis, 1591).

  

Franciscus de Sylvestris Ferrariensis († 1526).

1. Sancti Thomae Aquinatis… opera omnia… Summa contra Gentiles… cum commentariis Francisci de Sylvestris… (Romae, 1918-30).

  

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

  

Petrus Fonseca († 1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).

  

Dominicus Soto († 1560).

1. In Porphyrii Isagogen ac Aristotelis Categorias absolutissima commentaria (Venetiis, 1574).

  

Johannes Baptista Monlorius (¿?).

1. Paraphrasis et scholia in duos libros Priorum Analyticorum Aristotelis (Valentiae, 1569).


La D. M. VI es el último texto sobre la unidad. La D. M. IV consideró la unidad trascendental y la D. M. V lo hizo sobre la unidad individual o numérica. En esta ocasión Suárez debate en derredor de la unidad formal y universal, en cierto modo opuesta a la unidad individual. En una tabla cronológica que principia con Platón, cita 33 filósofos en total. Este tratado introduce novedades en autoridades y textos: la patrística latina con Agustín de Hipona y la patrística griega con Juan Damasceno. Asimismo, por primera vez en todas las D. M., se cita el texto platónico del Timeo y a otras autoridades, como Séneca, Trombeta y Eugubino. En el ámbito de la escolástica, también merece atención particular la figura italiana de Agustin Nifo, quien aparece en las D. M. V-VI.

Aristóteles y Tomás de Aquino son las autoridades más citadas, según la variedad de obras consideradas. Seguidamente, hallamos al comentador Averroes y a Duns Scoto. En el caso del Aquinate encontramos citado por segunda vez el texto De spiritualibus creaturibus (D. M. V-VI) y por vez primera el texto De regno. Alberto Magno es uno de los filósofos que no se citan continuamente, y que aquí aparece por segunda vez (D. M. I; VI). Porfirio, a diferencia de otras disputaciones, se cita con relativa regularidad, mientras que Trombeta, por el contrario, se cita en menor medida y complementando la posición de Duns Scoto.

Tabla cronológica n.° VII (autoridades y textos fuentes de las D. M. VII)

Aristoteles (384-322 a.C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. Categoriae vel Praedicamenta.

2. Analytica posteriora.

3. Topica.

4. Physica.

5. Metaphysice.

  

Alexander Aphrodisiensis (ca. 198-211).

1. In Aristotelis topicorum libros octo commentaria (Berlin, 1891).

  

Augustinus Hipponensis (354-430)

1. De Genesi ad litteram libri XII (PL 34).

2. De Trinitate libri XV (PL 42).

3. De natura boni contra Manichaeos liber unus (PL 42).

  

Petrus Lombardus (ca. 1100-1160).

1. Sententiarum libri quattuor (Antonius Koberger, 1491).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Ordinatio I (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1950-63).

2. Ordinatio II (Typis Polyglotiis Vaticanis, 1973/Typis Vaticanis, 2006).

3. Quaestiones Super Libros Metaphysicorum Aristotelis (Franciscan Institute Publications, 1997).

  

Ioannes de Gandavo († 1320) –autor presumiblemente confundido o asociado a Juan de Jandun–.

1. Quaestiones in libr. Metaphysicae (Venetiis, 1505).

  

Aegidius Romanus (1243/47-1316).

1. De mensura angelorum (Venetiis, 1503).

  

Hervaeus Natalis (1250-1323).

1. Quodlibeta quatuor (Venetiis, 1486).

  

Durand de Saint Pourçain (†1334).

1. In Petri Lombardi Sententias theologicas Commentariorum libri IIII (Venetiis, 1586).

  

Guillelmus Ockham (1295/1300-1349/1350).

1. Super quattuor Sententiarum libros (Lugduni, 1495).

  

Paulus Venetus (1370-1428).

1. Physica cum textu Argirophyli: summa philosophie naturalis (Lugduni, 1525).

  

Antonius Trombetta (1456-1516).

1. Opus in Metaphysicam Aristotelis (Venetiis, 1504).

2. In tractatum formalitatum Scoti sententia (Venetiis, 1505).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis, 1588).

  

Gabriel Biel († 1495).

1. Collectorium in quattuor libros sententiarum (Basileae, 1508).

  

Franciscus de Sylvestris Ferrariensis († 1526).

1. Quaestiones luculentissimae in octo libros Physicorum Aristotelis (Venetiis, 1601).

  

Bartholomaeus a Medina (1527-1581).

1. Scholastica commentaria in D. Thomae Aquinatis (Bibliopolae, 1618).

  

Didacus de Astudillo († 1536).

1. Quaestiones super VIII libros Physicorum et super duos libros de Generatione Aristotelis, una cum legitima textus expositione eorumdem librorum (Vallisoleti, 1532).

  

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

  

Petrus Fonseca († 1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).

  

Dominicus Soto († 1560).

1. In Porphyrii Isagogen ac Aristotelis Categorias absolutissima commentaria (Venetiis, 1574).


Suárez se detiene en la D. M. VII en los diversos géneros de distinción como complemento de las tres D. M. precedentes, y posterga para el tratado siguiente los considerandos sobre la verdad. La actual disputación reúne a 22 filósofos, de los cuales Aristóteles y Duns Scoto figuran en primer lugar. Les sigue Tomás de Aquino y, solo en tercera instancia, Agustín de Hipona. La hermenéutica suareciana parece inclinarse decididamente por Duns Scoto, al que se plegarían, a juicio del Dr. Eximio, las razones de Aristóteles y Tomás de Aquino. Ahora bien, hay autores que figuran por primera vez: el Maestro Pedro Lombardo, Juan de Gandavo, Medina y Astudillo. En cambio, Trombetta aparece por segunda vez (D. M. VI-VII), mientras que Guillermo de Ockham, por tercera vez (D. M. V-VII).

Tabla cronológica n.° VIII (autoridades y textos fuentes de las D. M. VIII)

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. Categoriae vel Praedicamenta.

2. De interpretatione vel Periermenias.

3. Metaphysice.

4. De Anima.

5. Liber Ethicorum.

  

Origenes (ca. 185-254).

1. Commentaria in Epistolam B. Pauli ad Romanos (PG 14).

  

Hieronymus (347-420).

1. Dialogus Adversus Pelagianos (PL 23).

2. Commentariorum In Isaim Prophetam Libri Duodeviginti (PL 24).

3. Commentariorum In Jeremiam Prophetam Libri Sex (PL 24).

4. Commentariorum In Ezechielem Prophetam Libri Quatuordecim (PL 25).

  

Ioannes Chrysostomus (349-407).

1. Homilia LX in Mathaeum –debe decir Homilia XC in Mathaeum– (PG 57-58).

  

Augustinus Hipponensis (354-430)

1. Soliloquiorum libri II (PL 32).

2. De vera religione (PL 34).

3. De Civitate Dei libri XXII (PL 41).

  

Ammonius Hermiae (440-523).

1. De interpretatione (Venetiis, 1543).

  

Beda († 735).

1. Aliquot Quaestionum Liber (PL 93) –inauténtico–.

  

Avicenna -Ibn Sina- (973-1037).

1. Liber de philosophia prima sive scientia divina (Venetiis, 1508).

  

Anselmus (1033-1109).

1. Dialogus de veritate (PL 158).

 

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

4. Sententia libri Metaphysicae (Textum Taurini 1950 editum).

5. Quaestiones disputatae de veritate, q. 1-2 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1970).

6. Sentencia libri De anima (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1984).

7. Expositio libri Peryermenias (Editio altera retractata, Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1989).

  

Aegidius Romanus (1243/47-1316).

1. Quodlibeta (Venetiis, 1502).

  

Hervaeus Natalis (1250-1323).

1. Quodlibeta quatuor (Venetiis, 1486).

  

Durand de Saint Pourçain (†1334).

1. In Petri Lombardi Sententias theologicas Commentariorum libri IIII (Venetiis, 1586).

  

Dominicus de Flandria (ca. 1425-1500).

1. Quaestiones super XII libros Metaphysicorum (Venetiis, 1499).

  

Ioannes Capreolus († 1444).

1. In quattuor libris sententiarum (Venetiis, 1514-1515).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis, 1588).

  

Franciscus de Sylvestris Ferrariensis († 1526).

1. Sancti Thomae Aquinatis… opera omnia… Summa contra Gentiles… cum commentariis Francisci de Sylvestris… (Romae, 1918-30).

  

Franciscus Toletus (1532-1596).

1. Commentaria una cum quaestionibus in tres libros Aristotelis De Anima (Venetiis, 1592).

  

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

2. Tractatus de transcendentibus (Venetiis, 1557).

  

Petrus Fonseca († 1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).


Las D. M. VIII continúan con el tratamiento de los trascendentales. A la unidad, que es el primero, le continúa la verdad con prioridad potencial respecto a la voluntad, a la cual le pertenece la bondad. En efecto, la verdad, en primera instancia, es una pasión del ente y, por consiguiente, un trascendental. Acorde con ello, y en segunda instancia, es propia de la razón, y por tal motivo, su ámbito es la noética, cuyo esquema simplificado es triple: simple aprehensión, juicio y razonamiento. Es una disputación breve en la que Suárez dialoga tanto con la patrística cuanto con la escolástica. Comenzando con Aristóteles, el Dr. Eximio debate con 21 autoridades, siendo el Estagirita y Tomás de Aquino las figuras más citadas, acorde con las obras indicadas. Les continúa Agustín de Hipona y San Jerónimo. Sin embargo, hay filósofos que figuran una única vez en un apartado específico: Amonio (D. M. VIII, II, 3), Orígenes (D. M. VIII, V, 5), San Jerónimo (D. M. VIII, V, 5), San Juan Crisóstomo (D. M. VIII, V, 5) y Beda el Venerable (D. M. VIII, V, 5). Asimismo, se deja constancia por vez primera de la desaparición de Duns Scoto como autoridad válida explícitamente citada.

Tabla cronológica n.° IX (autoridades y textos fuentes de las D. M. IX)

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. Metaphysice.

2. De Anima.

  

Apollinarius Laodicenus Episcopus (310-390).

1. Interpretatio in Psaltem (PG 33).

  

Augustinus Hipponensis (354-430).

1. Soliloquiorum libri II (PL 32).

2. Confessionum libri XIII (PL 32).

3. De Diversis Quaestionibus LXXXIII (PL 40).

  

Averroes –Ibn Rushd– (1126-1198).

1. Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, Theophrasti metaphysicorum liber (Venetiis, 1552).

  

Alejandri de Ales (ca. 1185-1245).

1. In duodecim Aristotelis metaphysicae libros dilucidissima expositio (Venetiis, 1572).

  

Albertus Magnus (1206-1280).

1. Metaphysica (Venetiis 1498).

2. De anima (Lugduni, 1651).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

2. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

3. Sententia libri Metaphysicae (Textum Taurini 1950 editum).

  

Aegidius Romanus (1243/47-1316).

1. Quodlibeta (Venetiis, 1502).

  

Antonius Andreas (1280-1320).

1. Quaestiones Antonii Andree super duodecim libros metaphysice (Venetiis, 1495).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Quaestiones Super Libros Metaphysicorum Aristotelis (Franciscan Institute Publications, 1997).

   

John Maior (1467-1550).

1. In secundum Sententiarum (Paris, 1519).

  

Franciscus de Sylvestris Ferrariensis († 1526).

1. Sancti Thomae Aquinatis… opera omnia… Summa contra Gentiles… cum commentariis Francisci de Sylvestris… (Romae, 1918-30).

  

Chrysostomus Iavellus († ca. 1538).

1. In omnibus Metaphysicae libris quaesita textualia metaphysicali modo determinata (Venetiis, 1568).

  

Petrus Fonseca († 1599).

1. In libros Metaphysicorum Aristotelis (Francoforti, 1599).


La D. M. IX versa sobre la falsedad, que es el reverso del trascendental de la verdad. Lo falso no es un trascendental, pero se opone a la verdad como defecto de aquella en el ámbito de la composición y la división, que es lo propio del juicio y las ciencias especulativas. Por este motivo la falsedad puede hallarse en la docencia y en la investigación. Ahora bien, Suárez expone su tesis en diálogo con 14 autoridades, de las cuales Agustín de Hipona y Tomás de Aquino parecen ser las principales. A ellas les siguen Aristóteles y Alberto Magno. Por vez primera en todas las disputaciones analizadas figuran los nombres de Apolinario (D. M. IX, I, 5) y John Maior (D. M. IX, III, 2).

Tabla cronológica n.° X (autoridades y textos fuentes de las D. M. X)

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. Metaphysice.

2. Liber Ethicorum.

3. De rhetorica.

  

Marcus Tullius Cicero (106-44 a. C.). Opera omnia (Lugduni, 1585).

1. De finibus bonorum et malorum.

  

Eusebius Pamphilius Caesariensis Episcopus (†339).

1. Historia Ecclesiastica (PG 20).

  

Ambrosius Mediolanensis (340-397).

1. De officiis libri tres (PL 16).

  

Hieronymus (347-420).

1. Commentariorum In Isaim Prophetam Libri Duodeviginti (PL 24).

  

Augustinus Hipponensis (354-430).

1. De Libero Arbitrio libri III (PL 32).

2. De moribus Ecclesiae catholicae et de moribus Manicheorum libri II (PL. 32)

3. De Doctrina Christianae libri IV (PL 34).

4. De genesi contra Manicheos, libri II (PL 34).

5. De Diversis Quaestionibus LXXXIII (PL 40).

6. De Trinitate libri XV (PL 42).

7. De haeresibus ad quodvultdeum liber unus (PL 42).

8. De natura boni contra Manichaeos liber unus (PL 42).

9. De duabus Animabus contra Manichaeos liber unus (PL 42).

   

Leo Magnus (390-461).

1. Epistola ad Turribium Asturicensem de Princillinaistis XV (PL 54).

  

Anicius Boetius (ca. 480-525).

1. De hebdomadibus (PL 64).

  

Dionysius Areopagita (Ps.) (ca. s. V-VI).

1. De divinis nominibus (PG 3).

  

Anselmus Cantuariensis (1033-1109).

1. De divinitatis essentia Monologium (PL 158).

  

Nicephorus Bryennius (1062-1137).

1. Historiarum libri IV, ab anno Christi 1057 ad 1081 (PG 127).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

4. Quaestiones disputatae de potentia, q. 9 (Textum Taurini 1953 editum).

5. Sententia libri Ethicorum (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1969).

6. Quaestiones disputatae de veritate, q. 1-21 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1970).

7. Quaestiones disputatae de malo (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1982).

8. Quaestiones disputatae de virtutibus (Textum Taurini 1953 editum).

  

Petrus Aureolus (1280-1322).

1. Commentaria in primum et secundum librorum Sententiarum (Rome, 1596).

  

Ioannes Duns Scotus († 1308).

1. Quodlibeta (Venetiis, 1474).

2. In Liber Sententiarum (Lugduni, 1639).

  

Durand de Saint Pourçain (†1334).

1. In Petri Lombardi Sententias theologicas Commentariorum libri IIII (Venetiis, 1586).

  

Guillelmus Ockham (1295/1300-1349/1350).

1. Super quattuor Sententiarum libros (Lugduni, 1495).

  

Gregorius Novelli Ariminensis († 1358).

1. In primo Sententiarum (Venetiis, 1503).

  

Marsilius de Inghem († 1396).

1. Quaestiones super quattuor libros sententiarum (Argentine, 1501).

  

Ioannes Capreolus († 1444).

1. In quattuor libris sententiarum (Venetiis, 1514-1515).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

2. De ente et essentia (Lugduni, 1558).

  

Paulus Barbo Soncinas († 1494).

1. Quaestiones metaphysicales acutissimae (Venetiis 1588).

  

Gabriel Biel († 1495).

1. Collectorium in quattuor libros sententiarum (Basileae, 1508).

  

Franciscus de Sylvestris Ferrariensis († 1526).

1. Sancti Thomae Aquinatis… opera omnia… Summa contra Gentiles… cum commentariis Francisci de Sylvestris… (Romae, 1918-30).


La D. M. X elabora la concepción suareciana del último trascendental. El bien, como pasión del ente, indica Suárez, es evidente por las Escrituras y guarda, asimismo, relación con la voluntad humana. El Dr. Eximio dialoga con 23 autoridades, en un arco temporal que comienza con Aristóteles y cuyos filósofos más citados, acorde con las obras, son Agustín de Hipona y Tomás de Aquino. La figura de Cicerón es recuperada (D. M. I, X) y, junto con ella, aparecen filósofos que irrumpen por vez primera y figuran en una única ocasión: Eusebio de Cesarea (D. M. X, III, 4), Nicéforo (D. M. X, III, 4), el Papa León (D. M. X, III, 4) y Aureolo (D. M. X, III, 11). Boecio es un autor que aparece intermitentemente, mientras que Guillermo de Ockham está registrado en las D. M. X, III, 15. De la misma manera que en disputaciones anteriores, se observa la fuerza persuasiva de la escuela tomista y el diálogo con Agustín de Hipona.

Tabla cronológica n.° XI (autoridades y textos fuentes de las D. M. XI)

Aristoteles (384-322 a. C.). Aristotelis Opera cum Averrois commentariis (Venetiis, 1562-1574).

1. Metaphysice.

2. Liber Ethicorum.

3. Categoriae vel Praedicamenta.

4. De interpretatione.

   

Justinus philosophus et martyr (ca. 100-165).

1. Oratio ad Graecos (PG 6) (prob.).

2. Cohortatio ad Graecos (PG 6) (prob.).

   

Athanasius Archiepiscopus Alexandrinus (295-373).

1. Oratio sive liber contra gentes (PG 25) (prob.).

   

Gregorius Episcopus Nyssenus (325-389).

1. Oratio Catechetica Magna (PG 45).

2. In cantica canticorum (PG 44).

  

Basilius Magnus (329-379).

1. Constitutiones Monasticae (PG 31).

  

Gregorius Theologus, vulgo Nazianzenus (329-390).

1. Orationes (PG 35-36).

2. Epitaphia (PG 44).

  

Ambrosius Mediolanensis (340-397).

1. De Isaac et anima liber unus (PL 14).

  

Hieronymus (347-420).

1. Commentariorum In Isaim Prophetam Libri Duodeviginti (PL 24).

2. Commentaria in Amos (PL 25).

3. Commentaria in Evangelium S. Mattheai (PL 26).

  

Ioannes Chrysostomus (349-407).

1. Homilia LV in Acta Apostolorum (PG 60).

  

Augustinus Hipponensis (354-430).

1. Confessionum libri XIII (PL 32).

2. Retractationum libri II (PL 32).

3. De Libero Arbitrio libri III (PL 32).

4. De moribus Ecclesiae catholicae et de moribus Manicheorum libri II (PL 32).

5. De vera religione (PL 34).

6. De Genesi ad litteram libri XII (PL 34).

7. De Diversis Quaestionibus LXXXIII (PL 40).

8. Enchiridion de fide, spe et charitate liber unus (PL 40).

9. De Civitate Dei libri XXII (PL 41).

10. Contra adversarium Legis et Prophetarum liber II (PL 42).

11. De natura boni contra Manichaeos liber unus (PL 42).

12. Contra Julianum liber VI (PL 44).

  

Leo Magnus (390-461).

1. Epistola ad Turribium Asturicensem de Princillinaistis XV (PL 54).

  

Fulgentius Episcopus Ruspensis (460-533).

1. Fidei catholicae Professio (PG 65) (prob.).

  

Dionysius Areopagita (Ps.) (ca. s. V-VI).

1. De divinis nominibus (PG 3).

  

Ioannes Damascenus (ca. 675-749).

1. De fide orthodoxa (PG 94).

  

Anselmus Cantuariensis (1033-1109).

1. De concordia praescientiae et praedestinatione (PL 158).

2. Liber de conceptu virginali et orginiali peccato (PL 158).

3. Dialogus de casu diaboli (PL 158).

  

Bernardus Claraevallensis (1090-1153).

1. Homilia in illud S. Matthaei (PL184) (prob.).

  

Thomas de Aquino (1226-1274).

1. Scriptum super Sententiis (Textum Parmae 1856 editum).

2. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).

3. Summa contra Gentiles, cum commentariis Ferrariensis, lib. 1-4 (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1918-1930).

4. Quaestiones disputatae de potentia, q. 3, 5 (Textum Taurini 1953 editum).

5. Quaestiones disputatae de malo (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1982).

  

Thomas de Vio Caietanus (1469-1534).

1. Summa theologiae, cum commentariis Caietani, I-III (Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, 1888-1906).


La D. M. XI complementa la disputación precedente. De modo semejante a lo falso, el mal se opone al bien, no como trascendental, sino por defecto del bien. Allí también se trata sobre el mal moral, y se establece un esquema tanto de la afectación del mal en el ente cuanto del mal en el libre albedrío. En un arco temporal que comienza con Aristóteles y recorre las diversas posiciones de numerosos padres griegos y latinos, la autoridad principal, según la cantidad de obras citadas, le corresponde a Agustín de Hipona, y solo en segunda instancia, a Aristóteles y a Tomás de Aquino. En un diálogo que recoge a 18 autoridades, quizá esta D. M. sea la única que ilustra un saber más medieval que escolástico renacentista. Asimismo, se deja constancia por segunda vez de la desaparición de Duns Scoto como autoridad válida explícitamente citada.

La D. M. XI cierra la segunda división de la obra. Entre las D. M. I-III se establece la definición de esta ciencia y la reducción de los trascendentales. Esta es la primera división. En cambio, la división actual abarca el tratamiento diferenciado de los tres trascendentales, la falsedad y la maldad. En lo que sigue, Suárez analizará la ciencia metafísica como causa primera y su relación con las causas material, formal y eficiente. Pero a ellos nos dedicaremos en otra oportunidad.

2. Consideraciones finales

Un minucioso seguimiento de las fuentes explícitamente mencionadas por Francisco Suárez en sus D. M. I-XI pone de manifiesto una cronología de absoluta relevancia: 85 autores, una continuidad histórica admirable respecto de las diferentes épocas de la filosofía desde el s. V a. C. hasta el s. XVI d. C. Asimismo, señala numerosas variantes del pensamiento filosófico: 1. filosofía y ciencia griega: Hipócrates, Platón, Aristóteles; 2. filosofía romana: Séneca, Cicerón, Plinio el Mayor; 3. patrística griega y romana: Justino, Orígenes, Atanasio, Apolinario, Gregorio Niseno y Gregorio Nazianceno, Jerónimo, Ambrosio, Crisóstomo, Agustin de Hipona; 4. filosofía tardo-antigua: Alejandro de Afrodisia, Proclo, Amonio, Porfirio, Simplicio, Boecio; 5. filosofía preescolástica y s. XII: Dionisio, Juan Damasceno, Beda el Venerable, San Anselmo, Pedro Lombardo; 6. filosofía islámica: Avicena, Algazel, Averroes; 7. filosofía escolástica cristiana clásica, crítica y renacentista del s. XIIIXVI: Alejandro de Hales, Alberto Magno, Buenaventura, Tomás de Aquino, Egidio Romano, Duns Scoto, Guillermo de Ockham, Buridano, Pablo Veneto, Flandria, Capreolo, Cayetano, Nifo, Ferrariense, Iavello, Soto, Fonseca, Toledo.

Una valoración cuantitativa de los textos fuentes coloca las posiciones especulativas de Aristóteles, Tomás de Aquino y Agustín de Hipona en primera instancia. Seguidamente, autores como Averroes, Alberto Magno, Egidio Romano y Duns Scoto. Solo en un tercer momento figuran Platón y Guillermo de Ockham. Pero estas diferencias en el orden cuantitativo ciertamente varían entre disputaciones y entre filósofos. Aristóteles y Tomás de Aquino son las autoridades principales y permanentes. Hay otras autoridades que son cuasipermanentes: Tomás de Vío Cayetano y Duns Scoto. Y hay otras que tienen una regularidad menor, pero igualmente decisiva: Herveo Natalis, Flandria, Fonseca, Soto, Iavello. A continuación, y en cuarto lugar, hallamos a Capreolo, el Ferrariense, el Hiponense y Dionisio Areopagita, entre otros.

Finalmente, no puede dejar de señalarse que, acorde con la prosa de Suárez y las fuentes citadas, se observa el dominio del Dr. Eximio en las disciplinas que indican los textos: lógica, moral, política, física, astronomía, antropología, metafísica y teología dogmática. A su vez, y sobre la base de tales ciencias, se observa una cierta continuidad de intérpretes antiguos, medievales y renacentistas de Aristóteles para las ciencias lógica, física y metafísica, como así también una relativa continuidad de comentarios sobre las Sentencias de Pedro Lombardo.


  1. Gilson, É., El ser y los filósofos, p. 137.


Deja un comentario